दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी ...

हिंदू धर्मशास्त्रांमध्ये स्त्रीची देवीच्या स्वरूपात पूजा केली जाते. मातृदेवो भव:| असे म्हणत सर्वप्रथम मातृदेवतेचे पूजन केले जाते. स्त्रीला गृहदेवता, गृहलक्ष्मी असे मानून तिला योग्य सन्मान द्यावा अशी हिंदू धर्माची शिकवण आहे. देवीला आदिमाया, जगत् जननी असेही संबोधिले जाते. देवीची अनेक रूपे आहेत 

समृद्धी, संपत्तीची देवता लक्ष्मी, विष्णुपत्नी आहे.

बुद्धी, ज्ञान आणि कलेची देवी सरस्वती, ब्रह्मदेवाची पत्नी आहे. 

त्याग, निष्ठा आणि शक्ती (पराक्रम, धैर्य) या गुणांची देवता पार्वती, शिवशंकरांची पत्नी आहे. 

याशिवाय महागणपतीच्या दोघी पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी, श्रीरामांची पत्नी सीतामाई आणि श्रीकृष्ण पत्नी रुक्मिणी या देवता भारतीय हिंदू समाजाला पूजनीय आहेत. 

सध्या नवरात्री उत्सवाचे दिवस आहेत. नवरात्रीमध्ये देवीच्या नऊ रूपांची पूजा केली जाते. प्रत्येक रूपाचे वेगळे वैशिष्ट्य आहे. दहावा दिवस विजयादशमी म्हणजेच दसरा (दशहरा) म्हणून साजरा केला जातो. दसऱ्याचा दिवस शौर्य, धैर्य आणि साहस या गुणांना समर्पित आहे. दसऱ्याच्या दिवशी शस्त्रपूजन केले जाते. आणि  सीमोल्लंघन करण्याची प्रथा आहे.  दसऱ्याच्या दिवशी महिषासुरमर्दिनी दुर्गादेवीचे पूजनही केले जाते, कारण याच दिवशी दुर्गादेवीने महिषासुराचा वध केला होता अशी कथा आहे. 

कहाणी अष्टभुजा दुर्गादेवीची -- 

महिषासुरमर्दिनी दुर्गादेवी 

पृथ्वीतलावर महिष्मती नगरीचा राजा महिषासुर एक प्रबळ राजा होता. अनेक वर्षे तप:साधना करून त्याने वरदान प्राप्त केले होते,  त्यायोगे तो अवध्य आणि अजिंक्य झाला होता. त्याने वरदान मागितले होते की त्याला कोणाही प्राणी अथवा देव, राक्षस, मानव यांच्या कडून मृत्यूचे भय नसेल. त्याने वरदान मागताना स्त्रीचा उल्लेख केलाच  नव्हता कारण त्याच्या दृष्टीने एक दुर्बळ नारी त्याला युद्धाचे आव्हान देऊच शकणार नाही असे त्याला वाटत होते. 

मिळालेल्या वरदानाने राक्षस उन्मत्त झालेला होता. उन्मादाने आणि बळाच्या मदाने त्याने पृथ्वीवर अनाचार माजवला होता. कुणीही वीर त्याच्यासमोर युद्धात विजयी होऊ शकत नव्हता. सर्व चराचर दुःखी आणि चिंतित झाले होते. 

स्वर्गलोकीसुद्धा भयाचे साम्राज्य होते. त्या दुष्ट दैत्याचा नाश केल्याखेरीज पृथ्वीतलावरील जीवन सुरक्षित होणार नव्हते. ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर आणि इतर सर्व देवांनी त्याच्या एकत्रित शक्तीतून एक स्त्रीरूप साकारले.. दुर्गादेवी. तिला अनेक शस्त्रे, आयुधे देण्यात आली आणि महिषासुराचा तिने नि:पात करावा अशी विनवणी केली. 

दुर्गादेवीने नगरीच्या सीमेवरून महिषासुराला आव्हान दिले, त्या वेळेस अष्टभुजा दुर्गा वनराज सिंहावर स्वार झालेली होती. महिषासुराने प्रथम काही सैनिकांना देवीबरोबर युद्ध करण्यास पाठवले. त्याचे अनुमान होते की ते त्या स्त्रीला जेरबंद करून आणतील. परंतु गेलेले सैनिक परत आलेच नाहीत. त्याने आणखी सैन्य पाठविले परंतु ते देखील अयशस्वी झाले. मग महिषासुर स्वतः शस्त्रसज्ज होऊन निघाला. त्याला त्याच्या विजयाची पूर्ण खात्री होती. घनघोर युद्ध सुरू झाले, नऊ दिवस आणि नऊ रात्री ते सुरू होते. अखेर दहाव्या दिवशी दुर्गादेवीच्या वज्राने महिषासुराचा वध झाला. 

तो क्रूर, महाबळी दैत्य मृत्यू पावला हे पाहून सर्व प्रजाजन, देवी देवता, प्राणी, पक्षी आनंदले होते. नागरिकांनी सन्मानाने देवीला नगरीमध्ये येण्याचे निमंत्रण दिले आणि मोठ्या हर्षौल्हासाने तिचे स्वागत केले. तो दिवस होता अश्विन महिन्यातील शुक्ल पक्षातील दशमी, विजया दशमी म्हणजेच दसरा. 

भारतामध्ये नवरात्री उत्सव सर्वत्र उत्साहाने साजरा केला जातो. नवरात्री + दसरा असा हा दहा दिवसांचा उत्सव असून त्यात देवीच्या विविध रूपांची सालंकृत आणि शास्त्रोक्त पूजा केली जाते. 

नवदुर्गा (अर्थात देवीची नऊ रूपे) --

(१) देवी शैलपुत्री - देवी पार्वतीचे हे रूप आहे. दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञामध्ये सतीदेवीचा मृत्यू झाल्यानंतर तिने हिमालयाच्या कन्येच्या स्वरूपामध्ये अवतार धारण केली. पर्वताची पुत्री म्हणून तिचे नाव आहे  शैलपुत्री. हिमालय कन्या आणि शिवशंकरांची पत्नी शैलपुत्री निष्ठा आणि स्थैर्याचे  प्रतीक आहे.  शैलपुत्री देवीचे  नवरात्रीच्या प्रथम दिनी पूजन केले जाते. 

देवी शैलपुत्री 

(२) देवी ब्रह्मचारिणी - नावाप्रमाणेच ती अविवाहित आहे. देवी पार्वतीने या रूपामध्ये तप:साधना करून मोक्षप्राप्ती केली होती. ब्रह्मचारिणी देवी शांती, संयम आणि साधनेचे प्रतीक आहे. नवरात्रीच्या दुसऱ्या दिवशी (द्वितीया) देवी ब्रह्मचारिणीचे पूजन करण्यात येते. 

देवी ब्रह्मचारिणी 

(३) देवी चंद्रघंटा -  भगवान शिवशंकर आणि देवी पार्वती यांच्या विवाहापश्चात, पार्वती देवीने पतीच्या मस्तकीची प्रकाशमान चंद्रकोर स्वशिरी धारण केली अशी अख्यायिका आहे. चंद्रघंटा देवी सौंदर्य आणि शौर्य यांचे प्रतीक आहे. नवरात्रीच्या तिसऱ्या दिवशी (तृतीया) देवी चंद्रघंटेचे पूजन केले जाते. 

देवी चंद्रघंटा 

(४) देवी कूष्मांडा  --  सर्व विश्वाला संजीवनी देणारी देवी कूष्मांडा. पृथ्वीतलावरील चराचराला जीवन देणारी देवी आहे अशी मान्यता आहे. कूष्मांडा देवी जीवन ऊर्जेचे प्रतीक आहे. नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी (चतुर्थी) कूष्मांडा देवीची पूजा संपन्न होते. 

देवी कूष्मांडा 

(५) देवी स्कंदमाता -- स्कंद म्हणजेच कार्तिकेय (मुरुगन)ची माता सर्जन आणि जोपासनेचे प्रतीक आहे. स्कंदमाता मातृदेवता आहे आणि ती तिच्या पुत्राचे संरक्षण करते. नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी (पंचमी) देवी स्कंदमातेचे पूजन करण्याची प्रथा आहे. 

देवी स्कंदमाता 

(६) देवी कात्यायनी - देवी कात्यायनी ही दुर्गादेवीचे  अवतार स्वरूप आहे अशी श्रद्धा आहे. कात्यायन  ऋषींच्या कन्येच्या स्वरूपामध्ये तिचा जन्म झाला म्हणून नाव कात्यायनी आहे. देवी कात्यायनी शक्ती आणि पराक्रमाचे प्रतीक आहे. दुष्ट असुरांचा नाश करून ती तिच्या भक्तांचे संरक्षण करते. नवरात्रीच्या सहव्या दिवशी (षष्ठी) कात्यायनी देवीची पूजा संपन्न होते. 

देवी कात्यायनी 

(७) देवी कालरात्री - देवी कालरात्री म्हणजे शिवपत्नी पार्वतीचा अवतार आहे अशी मान्यता आहे. सर्व प्राणिमात्रांना छळणारे शुंभ आणि निशुंभ या दैत्यांचा वध देवीने केला त्यावेळेस तिची गौरकांती काळवंडली अशी कथा आहे. दैत्यावरील क्रोधामुळे देवीचे डोळे लाल झाले आहेत आणि युद्ध करताना तिचा केशसंभार विखुरला आहे. देवी कालरात्री भक्तांच्या संरक्षणाकरता सदैव सिद्ध आहे. नवरात्रीच्या सातव्या दिवशी (सप्तमी) देवी कालरात्रीचे पूजन करण्याची प्रथा आहे. 

देवी कालरात्री 

(८) देवी महागौरी -  सौंदर्य, बुद्धिमत्ता, शांती, आणि स्थैर्याचे प्रतीक असलेली देवी महागौरी भक्तांना नेहमीच पूजनीय आहे. देवी पार्वतीने क्रूर दैत्यांशी युद्ध करून त्यांचा वध केला होता तेव्हा तिची कांती काळवंडली होती. तिने गंगास्नान केल्यानंतर तिची मूळ  तेजस्वी गौरकांती तिला पुन्हा प्राप्त झाली अशी कथा सांगितली जाते. नवरात्रीच्या आठव्या दिवशी (अष्टमी) महागौरीचे पूजन करण्यात येते. 

देवी महागौरी 

(९)  देवी सिद्धिदात्री - अनेक सिद्धी प्राप्त करून पूर्णत्वास पोहोचलेले हे देवी पार्वतीचे  रूप आहे. बुद्धी, संयम, शांती आणि शुद्धतेचे प्रतीक अशी देवी सिद्धिदात्री आहे. महादेव शिवशंकरांनी देवीच्या सहयोगाने सिद्धी प्राप्त केल्या आणि अंतत: शिव आणि शक्तीचा संयोग झाला अशी कथा  सांगितली जाते. शिवशंकरांच्या त्या स्वरुपास अर्धनारीनटेश्वर असे संबोधन आहे. सिद्धीदात्री देवीला महालक्ष्मी असेही म्हणतात. नवरात्रीच्या नवव्या म्हणजेच शेवटच्या दिवशी (नवमी) सिद्धिदात्री महालक्ष्मीचे पूजन करतात. देवी तिच्या भक्तांना अनेक मंगल आशीर्वाद देऊन त्यांचे दुःख, दैन्य, दुर्दैव दूर करते. महालक्ष्मीच्या आशीर्वादाने सुख, समृद्धी प्राप्त होते. नवमीच्या दिवशी शस्त्रांचे पूजन करतात आणि त्याच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजे विजयादशमीच्या दिवशी सीमोल्लंघन करायचे असते. 

देवी सिद्धिदात्री 

अशा या नवदुर्गा, नारीशक्तीचे मंगलमय आणि झळाळणारे रूप आहेत. स्त्री केवळ अबला आणि परावलंबी नाही असेच सर्व देवता सांगतात. कला, वुद्धी. सिद्धी, शौर्य, धैर्य, संयम आणि साधना हे सर्व गुण देवीच्या स्वरूपामध्ये दिसतात. देवी दुष्टांचे निर्दालन करते, सज्जनांचे रक्षण करते, निसर्ग आणि प्राणीमात्रांची जोपासना करते, मातृभावनेने बालकांचे रक्षणही करते. अशा देवतांसमोर नतमस्तक होताना त्यांच्या गुणांचे स्मरण करून त्यांचे अनुसरण करणे हीच खरी पूजा आहे.

🌱🍂🌾🌿  🌱🍂🌾🌿  🌱🍂🌾🌿  🌱🍂🌾🌿  🌱🍂🌾🌿  🌱🍂🌾🌿  🌱🍂🌾🌿 

सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके।

शरण्ये त्र्यम्बके गौरी नारायणी नमोस्तुते॥ 

 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃  🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃  🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃🍃🌺🍃 🍃🌺🍃🪷🍃🌸🍃